Một đêm mưa gió bão bùng, mình lại giăng mùng, đắp chăn, bật podcast để cắt ngắn lại ¼ cuối đời lính. Lần này vẫn nghe Oddly Normal, phần vì cuốn bởi sự uyên bác được cường điệu hóa bởi chất giọng thều thào của người làm podcast chỉ vì café và mì tôm, phần vì bài podcast nào cũng chứa đựng rất nhiều nội dung thú vị. Tập hôm nay là “Leviathan và kẻ mọi rợ”, khách mời là một anh luật sư Việt kiều với đặc điểm thú vị là một sự ủng hộ nhiệt thành với Thiên chúa giáo (và chủ yếu là nhánh Tin lành – Protestanism, phù hợp với vị trí địa lý Hoa kì hiện tại của anh ta).
Thế
nhưng tạm bỏ qua những cuộc trò chuyện, thảo luận, thậm chí là tranh luận lúc
êm đềm khi nảy lửa về đủ thứ vấn đề liên quan đến: nguồn gốc của các quyền con
người, tính chính danh của tôn giáo với các quyền này, có thể sử dụng lý trí để
biện minh cho quyền con người được không, luật pháp được tạo ra để làm gì...
bởi vì nó chỉ là một thú vui tiêu khiển về đêm của bộ đội thôi, chẳng đáng đề
cập đến lúc bình minh đã ló dạng. Thứ làm cho mình cảm thấy
thú vị trong podcast là, sự đề cập của 2 hệ thống Thông luật và Dân luật (Common
Law and Civil Law).
Mình cũng không có nhiều kiến thức về
luật pháp, nếu mà thực sự giở một cuốn luật ra đọc thì cùng lắm là mấy cái TCVN
về thiết kế, một vài phần nhỏ của Luật QH để làm bài hồi học đại học và Luật
nghĩa vụ quân sự để tìm cách trốn hồi năm 2021 (và thất bại) nhưng mà có 1 fact là: 2 thứ
hệ thống luật này khác nhau. Nếu lấy kinh nghiệm cá nhân thì thì
Civil Law nó giống Top-down Planning còn Common Law nó lại là Bottom-up Development
trong mấy bài giảng của cô Hà (môn TKĐT) mà hồi đó mình chẳng hiểu gì
giờ lại phải xách đít đi học lại.
Tuyệt, vậy thì có gì hot? Khá cơ! Số
là từ hồi đi bộ đội đến giờ, mình rất thích thú tìm hiểu về QHĐT ở Mỹ, so sánh
chúng với QHĐT ở Châu Âu, và lâu lâu tự vấn lại QHĐT ở Việt Nam. Ngoài việc
giác ngộ chân lý rằng, 5 năm học ở trường, mình (gần như) hoàn toàn
không có hiểu biết gì về một mảng hoàn toàn quan trọng của công tác Quy hoạch:
Pháp luật. Có lẽ mình đã quá tập trung vào học thiết kế và chày cối làm
research (và cả nhậu nhẹt chơi đồ) quá nhiều chăng? Có thể. Nhưng tự vấn
lại, mình cảm thấy đây là một thiếu sót lớn về mặt tư duy, chúng ta đang làm cái
gì, nó có ý nghĩa như thế nào.
Hồi đó được học về Hierachy
của Quy hoạch Xây dựng Việt Nam như này:
·
QH không gian Vùng (quá to, quá
lớn, quá khó hiểu)
·
QH chung (thường thấy từ quy mô
cấp tỉnh đến một đô thị)
·
QH phân khu (thường được xẻ từ
các khu chức năng của đô thị)
·
QH chi tiết (là cái physical
planning cụ thể hóa cái trên)
Ngu cái là, hồi đó mình chỉ hiểu QH theo kiểu xây mới thì nó giống bản vẽ y hệt (như kiều 1 developer xây 1 dựng án khu dân cư vậy á), nếu cái nào khác hiện trạng thì nó là một quá trình thỏa thuận để đập đi xây mới, giống 80-90% như bản vẽ QH chi tiết. Về sau, do không chịu cúp học (hoàn toàn) môn pháp lý xây dựng, mình còn biết thêm là từ căn cứ cái bản vẽ QH, việc cấp phép xây dựng (building permit) nó còn là một công cụ để quản lý sự phát triển của không gian đô thị.
OK, tuyệt,
biết vậy thôi, hồi đó còn lười và chưa hứng thú để nghĩ thêm. Cho đến thời gian
gần đây, do coi mấy video Ootube của QH Mỹ, một số có liên quan đến áp dụng Zoning
Code cho phát triển mới đô thị, thì
mình mới à ha thì ra cấp permit nó cũng áp dụng cho cả phát triển mới. Nhưng mà
nó có hoàn toàn giống với cái cách ở Việt Nam không nhỉ, một thằng vừa coi “The
difference between Civil Law and Common Law” thắc mắc. Nếu mà nền tảng luật
của Mỹ (chủ yếu Common Law) và Việt Nam (chủ yếu Civil Law) là khác nhau, thì
có gì khác biệt giữa Quy hoạch Mỹ và Quy hoạch Việt Nam (hoặc tất cả các quốc
gia khác trên thế giới) không ta?
Hóa ra là có, rất khác nhau. Sự
khác nhau về quan điểm chính sách, hệ
thống và công cụ thì hoàn toàn có thể thấy. Một ví dụ rõ ràng cho có sự khác
nhau những khác biệt này là combo so sánh QH Mỹ và QHNhật, QH
Singapore và QH Nhật. (1) (2) Nếu lại tiếp tục sử dụng một vốn kiến thức đầy màu
chủ quan và hiểu biết chính trị hạn hẹp của tác giả, ta có thể thấy được.
·
QH Mỹ: Rất chặt chẽ về mặt kiểm soát phát triển mới, sự kiểm soát thấy rõ và
mức độ chi tiết của Phân loại sử dụng đất (Classification of Zone).
Đặc biệt nhất việc hạn chế các loại hình mixed-use có thể tồn tại trong một
loại hình zoning khác. (Ví dụ như một khu toàn Residential thì mở cái Circle K
không được). Ở đây, chính phủ gần như có tiếng nói rất mạnh trong việc bạn được
xây cái gì và nó phải ra làm sao, có thể hiểu nó qua bảng sau
Source: http://urbankchoze.blogspot.com/
· QH Nhật: Thú vị nhất là quan điểm allows for maximum-use of certain developments.
Đại khái là trong một chức năng sử dụng đất, bạn có thể xây bất cứ thứ gì miễn
nó không bị cấm trong chức năng đó. Sự khác biệt giữa 2 phương thức này có thể
minh họa rõ qua bảng. Với cách tiếp cận này, ta có thể thấy nhà nước kiểm soát
dễ thở (chứ không phải bỏ bê) về mặt xây dựng, tạo điều kiện lớn cho sự vận
hành của thị trường tự do tác động lên phát triển đô thị, điều này tác giả cho
là tốt hơn
Source: http://urbankchoze.blogspot.com/
· QH Singapore: Như một cái phiên bản Mỹ nhẹ nhàng hơn.
· QH Việt Nam: nếu mang những gì mà tác giả biết về QH quê hương đem chung vui vào sự so sánh trên, ta có thể thấy nó thoải mái hơn về quy định loại hình công trình nào được xây trên land-use nào: Theo BTNMT, ở phụ lục 1 của Thông tư 27/2018/TT-BTNMT (3) thì về quản lý Đất ở khá dễ chịu:
"Đất ở là đất để xây dựng nhà ở, các công trình phục vụ cho đời sống và vườn, ao gắn liền với nhà ở đã được công nhận là đất ở
....
Trường hợp đất ở có kết hợp sử dụng vào mục đích sản xuất, kinh doanh phi nông nghiệp (kể cả nhà chung cư có mục đích hỗn hợp) thì ngoài việc thống kê theo mục đích đất ở phải thống kê cả mục đích phụ là đất sản xuất, kinh doanh phi nông nghiệp, theo mục đích đất ở phải thống kê cả mục đích phụ là đất sản xuất, kinh doanh phi nông nghiệp."
Theo lý lẽ đó, chúng ta cho phép việc sử dụng hỗn hợp (mixed-use) đối với một chức năng sử dụng đất là đất ở, với điều kiện phải đăng kí thêm mục đích sử dụng phụ (secondary land-use). Thế nhưng, nếu so sánh với hệ bảng cho phép loại hình công trình gắn với sử dụng đất của Nhật, ta phải thừa nhận rằng mình bị slacked hơn về mặt quản lý khi chỉ đề cập đến sản xuất, kinh doanh chứ không cụ thể hóa loại hình. Giả sử, các loại hình kinh doanh, sản xuất gây ô nhiễm về môi trường, tiếng ồn hoặc ánh sáng thì dù có thể ảnh hưởng đến các khu dân cư khác nhau với tính chất khác nhau, thế nhưng về mặt pháp lý chúng vẫn không bị hạn chế bởi chúng chỉ là chức năng phụ trong chức năng chính là đất ở
Dù vậy, thật mừng vì QH Việt Nam chọn con đường quản lý dễ chịu để còn thúc đẩy sự phát triển của đô thị và nền kinh tế, ít nhất là ở mảng quy định cái gì được xây trên đất gì. I mean cứ nhìn vào những video về vấn đề của Single-family zoning mang lại cho xứ Cờ hoa sẽ rõ nó có nhiều tác động tiêu cực như thế nào chỉ bằng việc quy định quá chặt chẽ và cứng ngắc nhưng lại có khởi nguồn từ sự phân biệt chủng tộc và đẳng cấp xã hội (4). Dù vậy, việc nhận thức, nhất là của sinh viên học quy hoạch đô thị về pháp luật, phần để biết tại sao thứ chúng ta làm lại là một thứ offspring của pháp luật, tại sao chúng lại khác nhau ở các quốc gia và lãnh thổ khác nhau và tại sao nó lại hoạt động để tạo ra thứ chúng ta visioned. Có lẽ khi đó, công việc làm quy hoạch sẽ có một cái meaning lớn hơn cho mỗi người học và làm.
P/s: Thực ra những hiểu biết của một sinh viên graduated loại khá hay cúp học và bị bắt đi bộ đội không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong sự đóng góp, tranh luận và chỉ ra những điểm sai của mình từ mọi người, mình vẫn chỉ đang học hỏi mà thôi.
(1) http://urbankchoze.blogspot.com/2014/04/japanese-zoning.html
(2) https://stackedhomes.com/editorial/japan-vs-singapore-why-japans-zoning-laws-make-sense/
